Pisporê doktorê Acîl ê Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê û Nexweşxaneya Perwerdehî û Lêkolînê ya Mêrdînê Prof. Dr. Mehmet Tahir Gökdemir, derbarê pirsgirêkên tenduristiyê yên ku bi zêdebûna germahiya hewayê re dertên holê û komên di bin rîskê de ne, ji İLKHAyê re nirxandinên girîng kirin.
Gökdemir destnîşan kir ku nexweşiyên ku di mehên havînê de herî zêde mirov pê re rû bi rû dimîne, ew nexweşiyên ku ji ber hewaya germ û windakirina şilekê (bêavbûn/sıvı kaybı) pêş dikevin in, û diyar kir ku guhertinên ji nişkê ve yên demsalê jî pirsgirêkên tenduristiyê zêde dikin. Gökdemir bal kişand ser ku vexwarina têra xwe ya şilekan (avan) jî xwedî girîngiyeke jiyanî ye.
"Komên nexweşiyan ên ku em di mehên havînê de herî zêde pê re rû bi rû dimînin, nexweşiyên ji ber windakirina şilekê (bêavbûnê) pêş dikevin in"
Gökdemir bal kişand ser komên nexweşiyên ku di havînê de herî zêde tên dîtin û wiha axivî: "Îsal guhertina ji nişkê ve ya werzan li seranserê Tirkiyeyê hat jiyîn. Li Mêrdînê jî heman rewş pêk hat. Di guhertinên ji nişkê ve yên werzan de, hinek nexweşiyên ku em bi asayî li bende ne hene; lê belê îsal em ji hewaya sar derbasî hewaya germ pir bileztir bûn. Komên nexweşiyan ên ku em di mehên havînê de herî zêde pê re rû bi rû dimînin, bi gelemperî nexweşiyên ji ber germê û windakirina şilekê (bêavbûnê) pêş dikevin in. Bi taybetî di nav kal û pîran (temenmezinan) û zarokan de em pir caran rû bi rûyê her weha bûyeran (vaqayan) dibin. Li servîsên acîl, ji ber ku nexweşiyên heyî ji ber windakirina şilekê girantir dibin, serlêdan zêde dibin. Em bi gelemperî bi komên nexweşên hîn bêtir krîtîk û yên ku hewcedariya wan bi servîsa lênihêrîna taybet (yoğun bakım) heye re rû bi rû dimînin."
"Windakirina şilek û elektrolîtan dikare van nexweşiyan hîn girantir bike"
Gökdemir tekez kir ku kesên nexweşiyên wan ên kronîk hene ji hewayên germ bêtir bandor dibin û ev gotin anîn ziman: "Nexweşên wekî jêçûna dil, hîpertansiyon û diyabetê (nexweşiya şekir) di nav komên nexweşên ku di mehên havînê de herî zêde serî lê didin de cih digirin. Windakirina şilek û elektrolîtan dikare van nexweşiyan hîn girantir bike. Ji bilî vê, bûyerên ji ber lêdana tavê (germçûn) jî komeke cuda ya nexweşan pêk tîne. Her weha di heyama havînê de em bêtir rû bi rûyê pêvedana mar, dûpişk û gezika tîkan (gene) dibin. Bi taybetî bûyerên giran ên wekî Taya Bi Xwînrijandinê ya Kirim-Kongoyê (KKKA) jî dikarin werin dîtin. Ji ber ku bi germbûna hewayê re tevgera li dervan zêde dibe, di bûyerên trawmayê (birîndarbûn/qezayan) de jî bilindbûneke berçav heye."
Gökdemir bal kişand ser ku jehrîbûna ji ber xwarinê jî di mehên havînê de pirsgirêkeke girîng a tenduristiyê ye û weha got: "Jehrîbûna xwarinê yek ji wan nexweşiyan e ku di heyama havînê de pir tê dîtin. Bi zêdebûna germahiya hewayê re, dema xirabûna xwarinan a li hawirdora dervan kurttir dibe. Ev yek jî dibe sedema zêdebûna bûyerên jehrîbûnê. Bi taybetî divê ew xwarinên ku li derve û li cihên vekirî tên firotin an jî di şert û mercên guncav de nayên parastin, neyên xwarin."
"Ev rewş bandoreke neyênî li kesên temenmezin dike"
Gökdemir destnîşan kir ku di hewayên germ de koma rîskê ya herî mezin kal û pîr in, û axaftina xwe wiha domand: "Di hewayên germ de koma herî zêde di bin rîskê de ye temenmezin (kal û pîr) in. Bi taybetî di nexweşên ku kêmasî/jêçûna dil bi wan re heye de rîska krîza dil dikare zêde bibe, jêçûna dil dikare tundtir bibe û hîpertansiyon dikare bibe bêkontrol. Yek ji sedemên bingehîn ên vê yekê, têkçûna şiyana laş a parastina hevsengiya şilek û elektrolîtan e. Ev rewş bandoreke neyênî li kesên temenmezin dike. Guhertinên hiş, jihişçûn û rîska felcê jî di hewayên germ de dikarin zêde bibin. Di nexweşên şekir (diyabet) de jî, bi bilindbûna germahiyê re nirhên şekirê xwînê dikarin ji kontrolê derkevin. Ji ber vê yekê, nexweşên diyabetê jî di nav komên rîskê yên girîng de cih digirin."
Gökdemir ji bo rêbazên parastinê jî pêşniyar li welatiyan kirin û diyar kir: "Rêbazên parastinê bi gelemperî qaîdeyên ku tên zanîn in. Bi taybetî divê kal û pîr di saetên herî germ ên rojê de dernekevin dervan. Li gel vê, divê mîqdarek zêde şilek (av) were vexwarin û ji xwarinên giran were dûrketin. Ev tedbîr, ew tedbîr in ku berî nexweşî dertê holê divê werin girtin. Piştî ku nexweşî pêş ket, destwerdanên ku werin kirin wezîfeya tîmên tenduristiyê ye. Lê belê heger welatiyên me tedbîrên pêwîst bigirin, em difikirin ku dê serlêdanên wusa krîtîk ên ji bo servîsên acîl bi rengekî girîng kêm bibin. Niha di servîsên lênihêrîna taybet de hejmara nexweşên bi vê rengî pir zêde ye."