Alîkarê Serokê ÎTTÎHADUL ULEMA Mela Abdulquddus Yalçin, di bernameya bîranîna Melayê Cizîrî de ku ji aliyê Kovara Banga Heq ve hate lidarxistin, axivî û bal kişand ser girîngiya ziman, edebiyat û kevneşopiya medreseya Kurdî û tekez kir ku divê zimanê dayikê were parastin da ku ev mîrateya ku bi exlaqê Îslamî hatiye dagirtin, ji nifşên pêşerojê re were veguhastin.
Yalçin di destpêka axaftina xwe de bal kişand ser kêmbûna wêjeya Kurdî li medreseyan û rastiya ku zimanê dayikê li ber jibîrkirinê ye û ev îfade bi kar anî:
"Bi rastî, mixabin medreseyên me ji wêjeya Kurdî bêpar in. Wekî ku tê zanîn, zimanê me hêdî hêdî tê jibîrkirin. Wekî ku berê jî hate gotin, di demên berê de, ew kesên ku ji derveyî Kurdistanê dihatin, di medreseyên me de Kurdî fêr dibûn û îlmên dînî dixwendin, û dû re vedigeriyan welatên xwe. Ew jî piştî ku zimanê xwe hîn dibûn vedigeriyan welatên xwe. Lê mixabin îro, di medreseyên me de zanistên dînî bi Tirkî ji zarokên me re têne hînkirin. Ji ber ku zarokên me Kurdî nizanin, Şêxê Cîzîrî nizanin, dîwana wî nizanin, Xanî nizanin. Bi gotineke din, ew bêyî ku şexsîyetên me yên mezin nas bikin mezin dibin."
"Em heta neçar in ku berhemên bi zimanê xwe jî bi wergerandina wan bo zimanekî din hîn bikin"
Yalçin diyar kir ku divê mîrasa edebî were parastin û got, "Carinan, dema ku em çend beytan ji ciwanan re dixwînin, mînakî, ji Mem û Zîn, ji dîwana Mela Cezerî, an ji Nehcû'l-Enâm a Seyda Mela Xelîl, ew matmayî dimînin. Ji ber ku, çawa ku em berhemên mîna Şerxû'l-Muxnî, Mela Câmî, an Sûyûtî bi Erebî fêrî wan dikin, em hewl didin ku bi wergerandina wan bo zimanê Tirkî berhemên Kurdî jî fêm bikin. Mixabin, em neçar in ku berhemên bi zimanê xwe jî bi wergerandina wan bo zimanekî din fêr bikin. Ji ber vê yekê, birayên min û xwişkên min, berî her tiştî, divê em zimanê xwe biparêzin. Dema ku em zimanê xwe diparêzin, em çanda xwe jî pê re diparêzin."
Yalçin, diyar kir ku nirxên çandî û exlaqî li ser bingeha Îslamê ne û got, "Wekî ku tê zanîn, nirxên exlaqî yên herî girîng ên ku em li Kurdistanê xwedî ne exlaqê Îslamî ne. Aqil, exlaq û perwerdehiya me li ser bingeha Îslamê ye. Alimên me jî van nirxan ji me re vegotine. Dema ku ziman tê jibîrkirin, em dibînin ku zarokên me bi exlaq û îrfanê çandeke din mezin dibin, ji ber vê yekê têkiliyên wan ên bi hev re jî diguherin."
Yalçin behsa jiyan û şexsîyeta Melayê Cizîrî kir û got, "Ew bi leqeba Melayê Cizîrî tê nasîn. Wî di helbestên xwe de gelek navên senedan bi kar anîne. Ev navên senedan wateyên têkildarî tîrên evînê, nîşanên çarenûsê, armancên evînê û bela û bêbextiyên ku mirov pê re rû bi rû dimînin, hildigirin. Wî van nîşanan di helbestên xwe de bi awayên cûda bi kar anîne."
"Wî eşqa xwe ji bo rastiya îlahî di helbestên xwe de nîşan da"
Yalçin bal kişand ser wateyên kûr ên di helbestên Sufiyê mezin de û got, "Melayê Cizîrî Sufîyek mezin ê Kurdan e. Ew bi coşa îlahî dorpêç bû, eşq û hezkirina îlahî ji bo evîndarên rastîn kûr hîs dikir. Wî bi şeraba eşqê rewşek kêfxweşiyê jiya, evîna xwe ji bo rastiya îlahî di helbestên xwe de nîşan da. Îfadeyên serxweşiyê yên di helbestên wî de wekî nîşanek gihîştina wî ya pileyên bilind ên giyanî hatine şîrove kirin. Ji ber vê yekê, dîwana wî pir hêja ye, nemaze di warê helbestên wî yên ku li ser evîna îlahî ne."
Yalçin her wiha li dijî gotegotên bê bingeh ên ku di nav gel de belav dibin hişyarî da û got, "Lêbelê, di nav gel de hinek çîrok li ser evîna wî têne gotin. Dibe ku hinek ji van vegotinan xwedî xwezaya xurafe bin. Divê bawerî bi vegotinên weha neyê dayîn, ku ji alim û sûfiyan re ne layiq in û rastbûna wan nehatiye îspatkirin."
Yalçin behsa girîngiya Dîwana Melayê Cizîrî kir û diyar kir ku ew îro bi qasî ku heq dike nasnameyê nagire û wiha dewam kir:
"Bê guman, mifteya herî girîng a cîhana tijî razên Mela Cizîrî dîwana wî e. Seyda Mela Ehmedê Zîvengî, rehma Xwedê lê be, di pêşgotina dîwanê de, sê helbestên Mela Cezerî vedibêje ku di dîwanê de nînin. Yek ji van helbestan pesnê Hezretî Muhammed (silavên Xwedê lê bin) dide. Ev helbest bi îfadeya ‘Îro ji cemala te dile min bibirine’ (Îro, ez ê dilê xwe ji bedewiya te biqetînim) dest pê dike. Zîvengî dibêje ku ev helbest di dîwanê de nayên dîtin. Di pêşgotina dîwanê de, Seyda Mela Ehmedê Zîvengî diyar dike ku helbestên Mela Cezerî yên li ser xweşgotin, retorîk û eşqê dikarin di heman astê de wekî berhemên Hafiz-i Şîrazî, Mewlana Camî, Ibn el-Fariz û Fuzulî werin nirxandin. Dîwana Mela Cezerî berhevokek pir navdar û hêja ye. Ew berhemeke hunerî ye. Hem li welatê xwe û hem jî li derveyî welat tê zanîn, çapkirin û wergerandin bo zimanên cuda. Tê gotin ku rojhilatnasê alman Von Hartmann dîwan cara yekem li Berlînê çap kiriye û pêşgotinek bi almanî ji bo berhemê nivîsandiye. Lêbelê, ev dîwana hêja, ku yek ji berhemên girîng ên wêjeya Kurdî ye, îro bi têra xwe nayê nirxandin."
Alîkarê Serokê ÎTTÎHADUL ULEMA Mela Abdulquddus Yalçin di axaftina xwe de bang li medrese û raya giştî kir ku şexsîyetên dîrokî bidin nasîn. (ÎLKHA)