Di bernameya bîranînê de ku ji hêla Kovara Banga Heq ve li navçeya Cizîrê ya Şirnexê bi mijara "Ji Xeyalê Ber bi Rastiyê: Banga Melayê Cizîrî ji bo Mirovên Îro" hate lidarxistin, Rektorê Zanîngeha Şirnexê Prof. Dr. Abdurrahîm Alkiş pêşkêşiyek kir.

Alkiş di axaftina xwe de bal kişand ser girîngiya dîrokî û çandî ya Cizîrê, mîrasa serokên Botanê û kûrahiya mîstîk a berhemên Melayê Cizîrî û diyar kir ku divê ev mîras were parastin û bi awayekî rast were fêmkirin.

Prof. Dr. Alkiş diyar kir ku Cizîr di warê raman û wêjeya Kurdî de cihekî girîng digire û got, "Cizîr ji bo Kurdan bajarekî pir girîng e. Raman û wêjeya Kurdî li vî bajarî hatiye avakirin. Bi gotineke din, ew 'bajarê damezrîner' e. Ew bajarekî ye ku îlm, zanîn û wêjeya zimanê Kurdî şekil daye."

Alkiş behsa dîroka Mîrektiya Botanê kir û got ku divê mîras û gorên mîrektiyê werin parastin.

Alkiş got, "Mixabin, ev bajar ewqas wêran bûye ku, her çend xuya dike ku ji nû ve hatiye avakirin jî, di rastiyê de ew kavil e. Çima? Ji ber ku cihên rastîn ên gorên 17 mîrên vî bajarî hêna jî bi zelalî nehatine destnîşankirin. Em cihên hinek ji wan dizanin, lê raya giştî wan bi tevahî nas nake, ji ber ku ne nivîs û ne jî dîrok li ser wan mane. Gelek ji wan nayên zanîn."

Alkiş diyar kir ku cihên hinek goran hatine destnîşankirin, û ji bona ku van deveran ji nû ve pênase bikin û agahiyên wan ên dîrokî zelal bikin ew dixwazin bi Qeymeqamtîya Navçeya Cizîrê û rayedarên dewletê re bixebitin.

"Mîrên Botanê jî hêjayî wê ne ku ji ber mîrasa xwe ya dîrokî werin bîranîn"

Alkiş diyar kir ku begên Botan di parastina nasnameya dînî û neteweyî ya herêmê de roleke girîng lîstine û bal kişand ser têkiliya dîrokî ya di navbera Împeratorîya Osmanî û Mîrektiya Botanê de.

Alkiş got, "Çawa ku Sultan Orhan Gazî û Sultan Osman Gazî ji bo Osmaniyan girîng bûn - û em îro dizanin ku gorên wan li Bûrsayê ne, li ser wan qubeyên dîrokî hene, leşkerên ku nobedariyê dikin û ew cihên ziyaretê ne - mîrên Botan jî bi heman rengî hêja ne. Ji ber ku ew hevalbendên hev bûn. Dewleta Osmanî û Mîrektiya Botan bi hev re rabûn ser piyan."

Alkiş girîngiya ji nû ve avakirina gorên begên Botan tekez kir û got, "Ji ber ku wan xizmetên mezin ji vê dînê, vê miletê û vê welatî re kirine."

"Mijara navendî ya Dîwana Melayê Cizîrî ew e ku em ji ku tên û em ber bi ku ve diçin"

Alkiş, derbarê berhemên Melayê Cizîrî de agahî da û diyar kir ku di nav berhemên helbestvan ên mayî de Dîwana wî û berhema wî ya serbixwe ya bi navê "Dêwrîyê" hene.

Alkiş diyar kir ku cureya " Dêwrîyê" pirsên bingehîn ên li ser hebûna mirovan çareser dike û got, "Dêwrîyê çi ye? Ew pirsên 'Em ji ku hatine, em li ku ne û em diçin ku derê?' Bi awayekî, ew çembera 'Înna lîllahî we înna îleyhî raci'un' (Em aîdî Xwedê ne û em ê vegerin ba Wî) gav bi gav, merhale bi merhale rave dike."

Alkiş diyar kir ku ev pirs di Dîwana Melayê Cizîrî de jî cihekî girîng digirin û got, "Mijara herî girîng a Dîwanê ev e: Em ji ku hatine, em li ku ne, divê em çi bikin û em diçin ku derê?"

Alkiş destnîşan kir ku ev raman di avakirina karakterê mirovan de pir girîng e û got ku divê mîrasa maddî û manewî ya ji rabirdûyê mîrasgirtî were parastin û ji nifşên pêşerojê re were veguhastin.

"Armanca Melayê Cizîrî ne tenê avakirina hevokên xweş e"

Alkiş diyar kir ku nirxandina berhemên Melayê Cizîrî tenê ji perspektîfa ziman û wêjeya Kurdî têrê nake, û got ku Dîwan bi sembol û metaforan wateyên kûr hildigire.

Alkiş got, "Melayê Cizîrî tenê wekî nivîskarekî pirtûkên bi zimanê Kurdî an jî pêşengekî wêjeya Kurdî tê nasîn. Ji ber vê yekê tevgerên Kurdî yên îro girîngiyek dane Melayê Cizîrî; ango, wan ji wateyê bêtir li ser peyvan sekinîne. Ev hewldanek baş û sûdmend e. Lêbelê, Cizîr bi xwe di pirtûka xwe de bi eşkere dibêje, 'Ev ne armanca me ye.' Ew dibêje, 'Armanca min ji bo avakirina hevokên xweşik, ji bo avakirina zimanekî ne rêzkirina peyvan û qafiyeyan e.'"

Alkiş tekez kir ku têgihîştina zanista metaforan ji bo têgihîştina sembolên ku di helbestên Melayê Cizrî de hatine bikar anîn pêdivî ye, û destnîşan kir ku dûrketina vê zanistê ji kevneşopiya medreseyê fêhmkirina cîhana semantîkî ya berheman dijwar kiriye.

Alkiş got, "Mixabin, ji ber ku ev berhem li ser sembol û metaforan hatine avakirin, divê mirov wan metaforan fam bike. Mixabin, ev zanista metaforan sed sal in ku di medreseyên Kurdan de tune ye. Bi gotineke din, êdî mamosteyên ku van metaforan fam bikin tune ne."

"Di Dîwana Melayê Cizîrî de tewhîd û Pêxember derdikevin pêş"

Alkiş behsa mijarên sereke yên di Dîwana Melayê Cizîrî de kir û diyar kir ku tewhîd û pesnên ji bo Hezretî Muhammed cihekî girîng di berhemê de digirin.

Alkiş got, "Melayê Cizîrî di Dîwana xwe de du mijarên bingehîn tîne ziman. Ya ewil Tewhîd e. Nîvê Dîwanê li ser Tewhîdê ye. Yekîtî û yekbûna Xwedayê Teala... Di asteke bilind de tewhîdeke kûr; ango têgihîştina ku bawermendên rastîn, Misilmanên rastîn jê re dibêjin 'Wehdet el-Wucud' (Yekbûna Hebûnê). Ev mijara herî girîng a Dîwanê ye. Ya duyemîn Naat-î Nebî (selat û selamên Xwedê li ser bin) e; ew qala Hezretî Muhammed dike."

Alkiş diyar kir ku têgehên wekî evîndar, şerab û roj ên di Dîwanê de têne dîtin wateyên sûfî hildigirin, û rave kir ku nirxandinek rûberî ya van îfadeyan dikare bibe sedema paşguhkirina peyama rastîn a berhemê.

Derbarê têgeha şeraba manewî ya ku di helbestan de tê behs kirin de, Alkiş got, "Lêbelê, ew bi xwe dibêje, 'Tiştê ku em vedixwin ne şeraba tirî ye, ne şeraba ku ji tirî tê çêkirin e ku hûn dizanin; ew şeraba manewî ye.'"

Alkiş diyar kir ku di Dîwanê de, peyva "şerab" îlm, îrfan û marîfetê temsîl dike, lê peyva "meyxane" ji bo xanên derwêşan, tekye, zawîye, cihên bîranînê û îbadetê tê bikaranîn.

"Nifşên nû ew ê van wateyan ji nû ve kifş bikin"

Alkiş diyar kir ku berhemên Melayê Cizîrî bi hezaran mane dihewînin, û tekezî li ser pêwîstiya ji nû ve fêrbûna îlma di vî warî de kir.

Alkiş got, "Di Dîwanê de bi hezaran mane hene. Mixabin, ev zanîn ji ber ku ji medreseyên me hatiye derxistin sed sal in ji bîr bûye. Birêz Zivingî ji aliyê zimannasî ve li ser Dîwanê şîrove kiriye, lê ji aliyê wateyê ve ew tevlihev maye. Digel vê yekê, şikir ji Xwedê re, ev zanîn winda nebûye, û nifşên nû ew ê van maneyan dîsa bigirin." (ÎLKHA)