Vekilê Müftiyê Rıha İbrahim Halil Aslanî, barê vişêniya manewi ya ke ewro xassatan miyanê gençan (ciwanan) de zaf yeno vatene, vuraşışê keyeyî, sistemê perwerdeyi u tesîranê medya sosyalî ser o eşkerayışê muhimî kerdî.

Aslanî diyar kerd ke dınyaya manewi ya merdumi teyna bi ronayışê bağê de qewetini ê Allahî resena huzurî u vat ke Kur'an-ı Kerim u sunnet rehberê tewr muhim ê ke heyatê merdumi rê riyî danê.

Aslanî ke mevzu rê bi sebebanê eksikiya manewi dest pêkerd, vat ke merdum çeque ke Rabbê xo ra duri keweno, ae derece keweno miyanê vişêniya manewi u diyar kerd ke Kur'an-ı Kerim nê hususî de mesajanê akerdan deno.

Aslanî bala ant ser ke vuraşışê şexsiyetê manewi de keye u çoranê sosyalî diyar kerdox ê u vurrok kerd ke karakterê qıcan (zarokan) tewr verênde miyanê keyeyî de şekil gêno.

Aslanî vat ke gani sistemê perwerdeyi teyna bi dayışê zanayışî (zanyarî) sınırlı nemanî u diyar kerd ke gani eğitimê ahlak u karakterî rê daha zaf emniyet bıdeyê.

Aslanî vat ke medya sosyal çağo ke raşt bıxebitiyo faydayiya cı est a, labelê şuxulnayışo bêbilinç zararanê gıranan ano u eşkera kerd ke xassatan gani gençî idarekerdışê wextî rê dikkat bıkerê.

“Riyê huzurê manewi bi ronayışê bağê qewetini ê Allahî ra viyareno”

Vişêniya manewi rê sebebo temel zeyıfbiyışê bağê merdumi u Allahî o, diyar kerd u Aslanî kesê (vengê) xo wına hewtna:

“Eksikiya manewi çi ra kaynak bena? Ma do cevabê nê suali goreyê Qur'an-a Kerim u sunnetî değerlendir bıkerê. Allah ayetê xo de wına buyur keno: ‘Keso ke zikrê mı ra riyê xo bıçarno, ay rê heyatê do zoret esto.’ Coka zikir demek, çiyo ke Allahî keno yado (virê) ti, aqlê ti de aneno o. Ronıştış, werıştış, werdış, şımıtış, sistemê perwerdeyi u zey nê Qur'an-a Kerim de kıymetê ke şexsiyetê merdumi vırazênê, pêro hususê ke irtibat u iletişimê merdumi u Allahî peydakênê. Çaqo ke no iletişim zeyıf bıbo, merdum ister istemez manewi het ra keweno miyanê çöktışî (xarabbiyışî). Çıtur ke gani bedeno gıda bıcero, ruhe cı rê zi dinen tatminbiyış lazim o. Kur'an-ı Kerim de nê rasteyi bi hakikatê ‘Zerrî (zeri) teyna bi anayışê Allahî mutmain benê.’ dile aneno.

Coka ma nê koni roşnayi de ayetan de bıgirê, eke vişêniyeka manewi ya zi eksikiyeka merdumi est a, a zaman gani merdum kontrol bıkero ke mabênê ey u Allahî çıtur o. Nê hususî de emirê Qur'anî gayet akerd ê. Eke ma ibadetê namazî dest de bıgirê, penç vakiti ibadetê merdumi esto ke Allahî keno virê ey. ‘Şübhesiz ke namaz merdumi xirabiya ra duri pêseno.’ İnsanoğlı vişêniya xo ya manewi bi anayışê Allahî vînayeno, buyur keno Qur'an-a Kerim. Ma zi nê koni de bi anayışê Allahî, bi kerdışê namazî, bi dewamkerdışê zikri şenê nê ahengi u vişêni pır bıkerê.”

“Keye u çoran temelê şexsiyetê manewi vırazênê”

Awaxtışê şexsiyetê manewi de rolê keye u çoranî zaf diyar kerdox o, diyar kerd u Aslanî vat:

“Nê bira piya tesîrê keye u çoranî zi zaf gırd o awaxtışê şexsiyetê manewi ser o. Peygamberê ma buyur kerd ke: ‘Her qıc (zarok) fıtrat ser o beno dınya.’ Dewamê hadisî de zi buyur keno: ‘A ra dıma keyeyê ey ey keno Hristiyan, Yahudi ya zi Mecusi.’ Ma ti ra fehm kênê ke merdumı tewr verênde şekil dano keyeyê ey o. Manevi het ra zi şexsiyetê ey o manewi yo ke do bıwaço keyeyê ey o. Nê hususî de biredan u gençan ra zêde görev keweno serê keyeyan. A zaman gani ma nê suali xo ra bıpersê: Ez zey yew ma, pi ya zi kalık/daqa manewi het ra qıcanê xo rê, torunanê xo rê ya zi cêniya/mêrdê xo rê çı katkı da ya zi çı katkı bıda? Nê sualan gani ma miyanê xo de bıpersê u cevabê cı bıvînê u keyeyê xo goreyê ey şekil bıdê.

Ma vat ke tesîrê keyeyî zaf gırd o. Tabii ke keye çiyo ke çoranê merdumi tewr nêzdi yo. Yew zi nê ra duri çorano duri esto. Çorano duri ke ma vanê; embazê merdumi, akrabayê derecey diyi, ortame perwerde u işî zi nê hususî ê. İfadeyê Peygamberê ma de: ‘Merdum dinê embazê xo ser o yo.’ Nê hususî de yew atasözê ma yo meşhur zi esto: ‘Embazê xo bıvaje mı rê, ez bıvajı ti rê ti kî yê.’ No zi tamamen nê hadisi ra mülhem ameyo ifade kerdış. Merdum gani çorano düzgün u karakterli bıvîno ke şexsiyetê xo bıvaço. Kur'an-ı Kerim de zi no tavsiye beno: ‘Ey iman kerdoy! Allah ra bıfırsê (bıtersê) u merdumanê sadıkan bira piya bıbê.’

Coka ma zi çoranê xo vırazê, teyna laf bıbo çanta pır bıbo diye ney, bi çer-çöp u ney zi çoranê xo pır nêkerê. Çıtur ke beden rê gıda cırayış de çiyo ke mı rê fayda deno ya zi tewr lezzetin o tercih kênê, a zaman gani ma aqlê xo ra ney vecê ke gani çoran ra zi ê tewr lezzetin u manewi het ra mı rê katkı denê, ê merduman bıweçînê. İslami het ra gani ma nê koni wına değerlendir bıkerê.”

“Anlayışê perwerdeyi yo ke karakteri vırazeno, gani bıfıno ver”

Perwerde gani teyna bi dayışê zanayışî sınırlı nemano, diyar kerd u Aslanî vat:

“Sistemê perwerdeyi gani çıtur bıbo, ma kılmê hazır de zi bahs kerd ke çorano perwerdeyi u çorano işî zey nê etkenî ê. Çaqo ke ma Kur'an-ı Kerimî ro ser orderedê, ayeta tewr verênde buyur kena: ‘Bıwane.’ Peki ma do çı bıwanê? Ma do her çiy bıwanê; kainat, seran, axireti do bıwanê. Labelê pênê wendışî de vano: ‘Bi nameyê Rabbê xo yo ke afernayo bıwane.’ Yani Allah Azze u Celle fıtratê ti de ê kodê ke nışnayê, ay bira piya çorani, kainati, merdumi u xo wendış o, Rabbê xo u xo vînayış o.

Coka ewro sistemê ma yo perwerdeyi de eksikiyê ma est ê. Teşxisê nê çıtur o? Merdumê ke nê sistemî ra mezun benê, mesela karakterê cı tam şekil nêgêno. Çiyo ke ma de esto perwerde ra zêde öğretim (zanayış dayış) o. Çunke perwerde awaxtışê karakteri yo, yew şekil dayış o. Kur'an-ı Kerim de wına ifade beno, nimuneyê heywanê ke şıkar genê yeno dayışe. Yani perwerde şeno yew haramî bıçarno helalî. Coka ma zi ewro öğretim ra zêde gani karakteri bıvaçê, ahlakî bımusnê. Çaqo ke ma ayetanê ahkamî ê Kur'an-ı Kerimî ro orderedê, ahlakî bira piya yeno zikr kerdış, cıfıştıronê heyatê merdumi de ele gıretış söz konusu yo. Ma zi neslanê xo rê zanayış danê, gani hetê cı yo manewi, karakter u şexsiyetê cı zi qet unaware (bêhaber) nêverdê. Ahlak, öğretim ra ver yeno. Ma vanê perwerde u öğretim, ifade de esto; labelê saxa de maalesef eksikiyê cı est ê. Belki wext bira no düzelir beno, ey nêzanena labelê temenniya ma a het de ya. Hususo temel perwerde o, awaxtışê karakteri yo. İnşallah ma no de serkewte bıbê, no seba dınyaya İslami reyna lıngan ser o werıştış o.”

“Medya sosyal gani bi aql/bilinç bıxebitiyo u israfê wextî ra bıroşiyo”

Medya sosyal eke raşt bıxebitiyo fayda dena, labelê şuxulnayışo bêbilinç xassatan gençan ser o tesîranê xıraban keno, diyar kerd u Aslanî vat:

“Rolê medya sosyalî elbette inkar nêbeno. Nê hususî de rolê medya sosyalî, xassatan vişêniya manewi zêde kerdış ya zi pır kerdış de dı hetan ra zi inkar nêbeno. Yani medya sosyal hangi het ra bıxebitiyo, a shape de karakterê merdumi ya zi toplum u gençan şekil gêno. Qanaatê mı de ti de wexto ke medya sosyal de viyareno, ma şenê bıvajê wexto israfbiyo yo. Tabii ke ma medya sosyal de wext bıviyarnê, haberê ma bıbo. Labelê her çiy goreyê ihtiyaçî, ne kadar lazim o ae derece değerlendir bıkerê. Mesela ihtiyacê ma bi awe esto, ma heta şan awe nêşımênê. Çaqo ke ihtiyacê ti esto awe şımênê, werd esto werd wenê. Medya sosyal rê zi ma şenê wına orderedê. İhtiyacê ti bi gıretışê zanayışî esto, zanayışê xo gıret, bes o. Çiyo ke wext kışenî gani nêbo ke Peygamberê ma nê hususî de wına buyur keno: ‘Dı nimetî est ê ke zafê merduman nê nimetan de xapiyaye ê; sıhhat u wexto boş.’

Ma zi wextê xo yo boş bi işanê boşan ya zi bi A medya sosyalî, B medya sosyalî viyarnış ra; seba xo, toplum u çoranê xo bi wendışanê faydayınan, xebatan u faaliyetan şenê değerlendir bıkerê. Yoksa medya sosyal çıtur ma yönlendir keno, a shape de ma zi xo u çoranê xo şekil danê. Ewro ma orderedê, mahkeman de sebebanê birri kerdışî (boşanma) ra yew zi bağımlıbiyışê medya sosyalî u bağımlıbiyışê seyrkerdışê videoyan o. Coka medya sosyal ewro hetê zarari ra zêde yo. Nê ra şınas bi qederê imkanı gani dikkat bıbıro. Xassatan ma zey gırdan seba qıcan (zarokan) örnek benê, coka gani qıcan het de medya sosyal ya zi video seyr nêkerdışî de dikkat bıkerê.”

“Bi rehberiya Qur'an u sunnetî neslê sıhhatınî şenê bıwerzê”

Kılit u çözüm rehberiya Qur'an-ı Kerim u sunnetî de yo, diyar kerd u Aslanî kesê xo wına qedına:

“Zey rayanê çözümü, ma iletişim u teknikê perwerdeyi ê ewro ra duri nêmênê. Labelê no zi bêsınor o ya zi bêfiltre xebitnayışê cı raşt nêbeno, no gani pêro merdumî bızanê. Evet, perwerde de ma do her türlü imkanan ra fayda bıcêrê, labelê zey yew merdumo Müslüman verênde Rabbonê mı u Peygamberê mı çı vat no muhim o. Coka qesanê vatayan pêro filtrenê Peygamberî ra, filtrenê ayetanê Qur'anî ra bıviyarnê u perwerde de bıcêrê, ma qanaat kênê ke do neticeyê daha rındi, merdumê Müslümanî ê daha rındi bıwerzê.”