Psikologê Klînîk Cumali Aydın, di derbarê elaqeya xurîn û tevgera lîstina di egzamayê de bi stres, rewşa hestiyarî û mekanîzmayên mejî re û ka zincîra xirab a ku çêdibe çawa dikare bê birêvebirin û roleke psikoterapîyê di vê pêvajoyê de daxuyaniyan da.

Di egzamayê de xur, divê tenê wekî pirsgirêkeke çerm neyê girtin!

Psikologê Klînîk Cumali Aydın ê ku anî ziman di egzamayê de lîstik piraniya caran tenê wek encama şewatek di çerm de diyardibe jî di rastiyê de parçeyek ji pêvajoyeke ku beden û hiş bi hişkî bi hev re girêdayî ne ye, wiha got: "Kortîzol û hormonên stresê yên mîna wê yên ku di demên stresê de tên derdan, rasterast bandorê li sîstema parastinê (bergiriyê) û bariyerê çerm dikin û dikarin lîstikê tetik bikin an jî dijwar bikin."

Aydın ê ku bi bîr xist dema ku kesek fikar (anqsiyete) an jî xemgîniyeke zêde dijî egzamaya wî/wê geş dibe, di awayê jêrîn de axivî: "Bi awayekî tam berevajî, xura dijwar jî rewşa ruhî ya kesî xira dike û dibe sedema guherînên hestiyarî yên wekî acizbûn, reşbînî û hêrsê. Ev bandora dualî bi zelalî nîşan dide ku çima divê lîstik tenê wekî 'pirsgirêkeke çerm' neyê girtin; rewşa hestiyarî û nîşaneyên çerm du rûyên heman madalyonê ne."

Tevgera xurandinê dema ku tê dubarekirin otomatîk dibe!

Aydın ê ku destnîşan kir dema lîstik dest pê dike mejî çalakiya lîstinê wekî rêyeke rehetbûnê dixebitîne, wiha got: "Lê belê ev rehetbûn pir kurt dikişîne û lîstik di çerm de mîkrotravmayan çêdike û lîstikê hîn zêdetir dike."

Aydın ê ku diyar kir bi vê yekê zincîra xirab a ku wekî 'lîstik–lîstin–hîn zêdetir lîstik' tê pênasekirin derdikeve holê, wiha got:

"Di vê zincîrê de mejî bi xwaziya (rehetiya) kurt-demî ya lîstinê tê xelatkirin û bi derdana dopamînê re tê xurtkirin; yanî tevgera xurandinê bi demê re dibe xwestekeke nêzîkî alûdebûnê. Ev tevgera ku di destpêkê de bi îradeyê dihat rawestandin, her ku dubare zêde dibin otomatîk dibe û kes dest bi gotina 'ez êdî nikarim xwe rawestînim' dike. Nexasim di nexweşên xurandina kronîk de hat nîşandan ku herêmên xelat û motorê yên di mejî de zêde çalak dibin, ev yek jî kontrolkirina xwestekê gav bi gav dijwar dike."

Şerm û sûcdarî, dikarin xurandinê ji nû ve tetik bikin!

Aydın ê ku ragihand îfadeya 'Ez dizanim ku divê ez nelîzim lê ez nikarim xwe rawestînim', nîşan dide ku kes tevî ku dizane divê çi bike jî nikare tevgera xwe rawestîne, yanî di navbera îrade û xwestekê de ma ye, wiha got: "Ji aliyê psikolojîk ve ev rewş tê wê wateyê ku kontrola xwestekê lawaz bûye û tevgera xurandinê gihiştiye asteke ku di spektra obsesîf-kompulsîf de dikare bê nirxandin."

Aydın ê ku bal kişand ku kes piştî ku xurand şerm, sûcdarî û poşmaniyê dihesîne, wiha axivî: "Ev hest jî pêleke nû ya stresê çêdikin û xurandinê ji nû ve tetik dikin. Ji ber vê yekê tiştê ku ev kes dijî ne tenê 'fêrbûnek' hêsan e, zincîreke xirab e ku nîşaneyên hestiyarî û bedenî hevdu xwedî dikin. Di nirxandina klînîkî de agahdarbûna ji vê zincîrê, li şûna sûcdarkirina kesî, balê dikişîne ser şikandina zincîrê."

Stres û xurandin zincîreke xirab a ku hevdu xwedî dikin çêdikin!

Aydın ê ku bal kişand ser wê yekê ku hestên wekî stres, fikar û hêrs dikarin lîstik û tevgera xurandinê bi awayekî diyar zêde bikin, wiha got: "Di dema stresê de eksena hîpotalamus-hîpofîz-adrenal dikeve tevgerê; madeyên ku tên derdan dawiyên demaran ên di çerm de û şaneyên bergiriyê hişyar dikin û xurandinê rasterast dijwar dikin. Ji aliyê din ve lîstik û tevgera xurandinê jî di kesî de rageşî, bêxewî û paşvekişîna civakî çêdike û barkariya ruhî zêde dike."

Aydın ê ku li ser gotina xwe rawestiya ku nîşaneyên psikolojîk nîşaneyên fizîkî, û nîşaneyên fizîkî jî nîşaneyên psikolojîk xwedî dikin û zincîreke xirab çêdikin, diyar kir ku famkirina vê zincîrê nîşan dide ku çima di tedawiyê de destwerdana hem li çerm hem jî li hestan di heman demê de pêdivî ye.

Psikoterapî, alîkariyê dide şikandina zincîra xurandinê !

Cumali Aydın ê ku bala mirovan kişand ser wê yekê ku psikoterapî bi destwerdana li pêkhateyên hestiyarî û reftarî yên zincîra lîstik–lîstinê alîkariyê dide şikandina vê zincîrê, wiha got: "Terapîya Bihnî-Reftarî (BDT), îmkanê dide ku kes raman û hestên ku xwesteka lîstinê tetik dikin ferq bike û reftarkirinên alternatîf pêş bixe."

Aydın ê ku diyar kir terapîya berevajîkirina fêrbûnê (vêdebûnê) fêr dike ku di cihê tevgera xurandinê de alternatîfeke ku zirarê nade çerm bê danîn, wiha axivî: "Meta-analîzên ku hatine kirin nîşan dan ku ev nêzîkatî dijwarîya egzamayê û frequencya (pêlên) lîstinê bi awayekî watedar kêm dike. Nêzîkatîyên wekî kêmkirina stresê ya li ser bingeha hişyarîyê (MBSR) û terapîya qebûlkirin û biryardariyê (ACT) jî alîkariyê didin ku kes bi hesta xurandinê re bi awayekî nermtir (elastîk) serî biderîne. Di salên dawî de protokolên xwestekê yên li ser bingeha EMDRê (EMD-U) jî encamên hêvîdar didin."

Li şûna qedexekirina tam a xurandinê, divê birêvebirina zincîrê bibe armanc!

Psikologê Klînîk Cumali Aydın ê ku destnîşan kir ji bo kontrolkirina xwesteka xurandinê hin rêyên hêsan lê bandor hene ku di jiyana rojane de dikarin bêne sepandin, axaftina xwe wiha bi dawî kir:

"Pêşî divê kes xwesteka xurandinê ferq bike û di wê çaxê de çiya ku dike bişopîne. Ceribandineke biçûk a paşvexistinê ya wekî 'Niha ez dixwazim bixurînim, lê ez ê 10 saniye li benda bim' jî dikare dijwarîya xwestekê kêm bike. Alternatîfên reftarî yên wekî sepandina sar li ser çerm, lêdana melhemê şilker li herêma bi lîstik, girtina tiştekî ku destan mijûl bike an jî temrînên bêhnstendina kûr dikarin bêne bikaranîn. Dîsa qeydkirina ku xwesteka xurandinê di kîjan saetan de û di kîjan rewşên hestiyarî de zêde dibe, alîkariyê dide kesî ku tetikkerên xwe nas bike. Ev hemû rêyên navborî, li şûna qedexekirina tam a xurandinê, armanc dikin ku wê kêm-zirardar bikin; çünki armanc ne bêkêmasî ye, rêvebirina zincîrê ye."